Nötr kopması, elektrik tesisatında nötr iletkeninin bir noktada kopması, gevşemesi veya elektriksel sürekliliğini kaybetmesidir. Arıza; daire içindeki bağlantıda, bina ana hattında veya dağıtım şebekesinde meydana gelebilir. Etkisi, tesisatın tek fazlı mı üç fazlı mı olduğuna ve nötrün hangi noktada koptuğuna bağlıdır. Türkiye’de günlük dilde 220/380 volt denilen sistemler bugün çoğunlukla nominal 230/400 V olarak ifade edilir. Nötr arızası basit bir elektrik kesintisi gibi görülmemelidir; bazı durumlarda cihaz hasarı ve tehlikeli dokunma gerilimi oluşturabilir.

Nötr iletkeni ne işe yarar?

Tek fazlı bir devrede akım, faz iletkeninden yüke ulaşır ve normal çalışma koşullarında nötr üzerinden kaynağa döner. Üç fazlı sistemlerde nötr, faz-nötr bağlı tek fazlı yüklerin dönüş yoludur ve dengesiz yüklerde akım taşır. Koruma topraklama iletkeni PE ise normal işletmede yük akımını taşımak için kullanılmaz; arıza anında koruma düzeninin çalışmasına yardımcı olur. Nötr ve koruma iletkeni aynı görevde değildir ve tesisat içinde rastgele birbirinin yerine kullanılamaz.

Tek fazlı 230 volt abonelikte nötr koparsa ne olur?

Daireye gelen tek fazlı beslemede nötr koparsa, kopma noktasının arkasındaki devrede normal akım dönüş yolu kesilir ve cihazlar çalışmayabilir. Ancak kopukluğun yeri, devre bağlantıları ve bağlı cihazlar nedeniyle nötr tarafındaki iletkenler beklenmedik potansiyellere çıkabilir. Nötrün kopması, fazın güvenli biçimde ortadan kalktığı anlamına gelmez; faz iletkeni enerjili kalabilir. Bir cihazın çalışmaması veya prizde cihazın tepki vermemesi, o noktada dokunmanın güvenli olduğunu göstermez.

Tek fazlı bir dairede yalnızca nötr iletkeni daire içindeki bir noktada kopmuşsa çoğunlukla o devre veya daire enerjisiz kalır. Fakat bina veya dağıtım tarafındaki ortak nötr/PEN arızasında, metal gövdeler ve koruma iletkenleri üzerinde tehlikeli gerilim oluşması ihtimali de değerlendirilmelidir. Bu nedenle yalnızca “elektrik gitti” belirtisine bakarak arızanın güvenli olduğu sonucuna varılamaz.

Üç fazlı 400 volt abonelikte nötr kopması neden daha tehlikeli olabilir?

Üç fazlı dört iletkenli sistemlerde fazlar arası nominal gerilim yaklaşık 400 V, faz ile nötr arasındaki nominal gerilim yaklaşık 230 V’tur. Birçok bina ve iş yerinde tek fazlı cihazlar farklı fazlara dağıtılır. Nötr bağlantısı ortak noktada koparsa, fazlara bağlı yüklerin dengesi bozulduğunda yıldız noktası kayabilir. Bunun sonucunda bazı faz-nötr gerilimleri düşerken bazıları yük durumuna göre aşırı yükselebilir. Bu gerilimler sabit bir değer değildir; bağlı cihazların gücüne, faz dağılımına ve arızanın konumuna göre değişir. Bazı cihazlarda nominal değerin çok üzerine çıkan gerilimler oluşabilir ve 230 V için tasarlanmış cihazlar zarar görebilir.

Örneğin bir fazda az, diğer fazda çok yük bulunması nötr kopması sonrasında gerilimlerin eşit kalmamasına neden olabilir. Bu nedenle “üç fazlı abonelikte bütün prizlere 400 volt gelir” demek doğru değildir. Gerilim dağılımı değişkendir; bazı noktalarda düşük gerilim, bazı noktalarda aşırı gerilim görülebilir. Hassas elektronik kartlar, kombi, televizyon, bilgisayar, buzdolabı, klima ve LED sürücüler bu dalgalanmalardan etkilenebilir.

Nötr kopmasının belirtileri nasıl anlaşılır?

Olası belirtiler arasında lambaların normalden parlak yanması veya aniden kısılması, farklı odalardaki aydınlatmaların eş zamanlı değişmesi, cihazların düzensiz çalışması, bazı cihazların kapanıp bazılarının olağan dışı davranması, elektronik cihazlarda arıza veya yanık kokusu bulunabilir. Üç fazlı yapılarda farklı fazlardan beslenen dairelerde veya devrelerde aynı anda sıra dışı gerilim değişimleri yaşanması ortak nötr arızası şüphesini artırabilir. Ancak bu belirtiler tek başına kesin teşhis değildir; gevşek faz bağlantısı, şebeke gerilim problemi veya tesisat arızası da benzer sonuçlar doğurabilir.

Nötr kopması cihazlara ve insanlara nasıl zarar verir?

Gerilim yükselmesi cihazların güç kaynaklarını, motorlarını, elektronik kartlarını ve izolasyonlarını zorlayabilir. Aşırı ısınma, elektronik bileşenlerin delinmesi, cihazın tamamen arızalanması ve bazı koşullarda yangın riski ortaya çıkabilir. PEN iletkeninin veya ortak koruma-nötr yolunun kopması durumunda, koruma iletkenine bağlı metal gövdelerde tehlikeli dokunma gerilimi görülebilir. Çamaşır makinesi, bulaşık makinesi, fırın, metal gövdeli cihazlar, su tesisatıyla bağlantılı metal parçalar ve dış ortam ekipmanları açısından risk ciddidir.

Nötr kopması şüphesinde ne yapılmalı?

Lambalar aniden aşırı parlaklaşıyor, farklı devrelerde ışık şiddeti değişiyor, cihazlardan koku geliyor veya metal gövdelerde elektriklenme hissediliyorsa cihazları kullanmayı bırakın. Güvenli ve kuru bir noktadan ana şalteri kapatmak mümkünse kapatın; panoda kıvılcım, duman, ıslaklık veya ısınma varsa yaklaşmayın ve dokunmayın. Sayaç, mühürlü bağlantı, bina kolon hattı veya dağıtım şebekesine müdahale etmeyin. Yangın veya elektrik çarpması tehlikesinde ortamdan uzaklaşarak 112’yi arayın. Şebeke kaynaklı arıza şüphesinde dağıtım şirketine bildirim yapılmalı; daire içi arızada yetkin elektrikçi çağrılmalıdır.

Elektrikçi nötr kopmasını hangi ölçümlerle tespit eder?

Uzman kişi önce beslemenin tek fazlı mı üç fazlı mı olduğunu ve arızanın bina girişinde mi daire içinde mi bulunduğunu belirler. Uygun ölçü aletleriyle faz-nötr ve faz-faz gerilimleri, nötr sürekliliği, bağlantı noktalarındaki gerilim düşümü ve gerektiğinde yük altındaki gerilim davranışı incelenir. Üç fazlı sistemlerde faz gerilimlerinin birlikte değerlendirilmesi önemlidir. Gerekli durumlarda termal kontrol, bağlantı sıkılığı, koruma iletkeni sürekliliği ve topraklama kontrolleri de yapılır. Tek bir ölçüm, aralıklı veya yük değişimine bağlı nötr arızasını her zaman ortaya çıkarmayabilir.

Nötr kopması ile düşük voltaj aynı arıza mıdır?

Hayır. Düşük gerilim; uzun veya yetersiz kesitli hat, aşırı yük, gevşek bağlantı, şebeke koşulları veya başka nedenlerle oluşabilir. Nötr kopması ise nötr yolunun sürekliliğinin kaybolmasıdır ve özellikle üç fazlı ortak beslemelerde hem düşük hem yüksek gerilim sonuçları doğurabilir. Konuyla ilgili olarak evde elektrik voltajı neden düşer ve komşularda elektrik varken evde elektrik olmaması yazıları da incelenebilir.

Sık sorulan sorular

Nötr koparsa sigorta atar mı?

Her nötr kopmasında sigortanın atması beklenmez. Sigorta aşırı akım ve kısa devre koşullarına göre çalışır; kopuk nötr her zaman bu koşulları oluşturmaz.

Nötr kopması 230 volt cihazı yakar mı?

Özellikle üç fazlı ortak nötr arızasında faz-nötr gerilimi yük dengesine bağlı olarak yükselirse 230 V cihazlar zarar görebilir. Her olayda aynı gerilim oluşmaz.

Nötr kopması kendim kontrol edebilir miyim?

Hayır. Pano, sayaç, priz veya iletken üzerinde canlı ölçüm ve bağlantı kontrolü tehlikelidir. Arıza yetkin elektrikçi ve gerektiğinde dağıtım şirketi tarafından incelenmelidir.

İlgili teknik içerikler

Topraklama hattı kopuk olursa ne olur? · Evde topraklama olmazsa ne olur? · Elektrik arızasında ne yapılmalı?

Nötr kopması ile faz kopması arasındaki fark nedir?

Faz iletkeninin kopması çoğu zaman ilgili devrenin enerjisiz kalmasına yol açar; ancak kopma noktasının iki tarafında ve farklı devrelerde tehlikeli gerilim bulunabileceği unutulmamalıdır. Nötr kopmasında ise faz iletkeni yük tarafına kadar enerjili kalabilir ve nötr referansı kaybolabilir. Tek fazlı bir devrede bu durum yükün çalışmamasına yol açarken, ortak nötrü bulunan üç fazlı sistemde bağlı yüklerin oluşturduğu gerilim bölüşümü değişebilir. Bu nedenle arızanın yalnızca “elektrik gelmiyor” şeklinde değerlendirilmesi yetersizdir. Nötr arızası, faz kopmasından farklı olarak bazı metal gövdelerde veya ortak koruma bağlantılarında tehlikeli potansiyel oluşmasına da neden olabilir; bunun gerçekleşip gerçekleşmeyeceği şebeke topraklama düzenine ve arızanın yerine bağlıdır.

Nötr kopması neden her zaman sigortayı attırmaz?

Otomatik sigorta temel olarak aşırı akım ve kısa devreye karşı koruma sağlar. Nötr iletkeninin kopması tek başına mutlaka yüksek akım oluşturmadığından sigortanın açması garanti değildir. Kaçak akım rölesi de nötr kopmasını veya bütün gerilim kayması senaryolarını algılayan özel bir nötr koruma cihazı değildir. Bazı gerilim izleme röleleri aşırı veya düşük gerilimde beslemeyi ayırabilir; ancak bunlar doğru seçilmiş koruma düzeni, sağlam nötr bağlantısı ve uygun topraklama yerine geçmez. Arızanın kaynağı giderilmeden yalnızca sigorta, röle veya priz değiştirmek güvenli çözüm oluşturmaz.

Nötr arızasını tespit ederken hangi noktalar birlikte incelenir?

Arızanın bina girişinde, sayaç sonrasında, daire panosunda veya son devrede olup olmadığı belirlenmelidir. Tek fazlı beslemede faz-nötr gerilimi ile nötr sürekliliği; üç fazlı beslemede ise üç fazın her birinin nötre göre gerilimi ve fazlar arası gerilimler birlikte değerlendirilir. Ölçüm, yalnızca boşta değil gerektiğinde kontrollü yük koşullarında da yapılır; gevşek klemens ve ek noktaları yük altında ısınabilir. Dağıtım tarafındaki mühürlü bölümlere kullanıcı veya yetkisiz kişi müdahale etmemelidir. Ortak besleme arızası şüphesinde dağıtım şirketi ile koordinasyon gerekir.